Cumais chainte clainne

Tá mé ag fiosrú na Pléimeannaise le trí seachtainí, ach ba mhaith liom filleadh níos gaire d’Éirinn agus scéal Ghaeilge na hAlban a fhiosrú, nó Gaeilge Chataibh (East Sunderland) le bheith beacht. Rinne an teangeolaí Nancy Dorian staidéar cuimsitheach fadtéarmach ar Ghaeilge Chataibh Thoir thar thréimhse fhada blianta, agus ceaptar go forleathan go bhfuil an staidéar seo ar na cuntais is iomláine ar bhás teanga. Is é Language Death: The Life Cycle of a Scottish Gaelic Dialect mórshaothar an scoláire, atá ar scor anois.

Is féidir scannán beag faisnéise faoin scoláire agus faoin gcanúint a fheiceáil anseo.

Ar aon chaoi, thug mé suntas le gairid don méid a scríobh Dorian in Small Language Fates and Prospects faoi thitim thobann scileanna teanga a tharlaíonn taobh istigh de chlann amháin—“language tip” mar a thugann sí air. Cuireann sí dhá chlann i gcás, clann Gaeilgeoirí i gCataibh Thoir agus clann Gearmáinseoirí as Pennsylvnia (tríocha míle ó m’áit chónaithe féin). I ngach clann, bhí scoilt mhór ann idir cumas teanga na bpáistí is sine agus cumas na bpáistí is óige—cainteoirí líofa a bhí sna páistí móra agus semi-speakers nó leath-chainteoirí a bhí sna páistí is óige.

Ar ndóigh, níl cás na gcumas difriúil ró-dhiamhair. Feicim féin an difríocht mhór idir na páistí móra agus an páiste is óige i mo chlann féin. Tá Gaeilge réasúnta ag na daoine móra agus déarfaidh siad rud éigin as Gaeilge gan spreagadh chuile lá, cé gur nós leo an Béarla a labhairt eatarthu féin go hiondúil. Ach is deacair don pháiste is óige (4 bl.) abairtí Gaeilge sách simplí a thuiscint. Cén fáth? Ní chloisfeadh an páiste is mó an Béarla ach óna mháthair, ach cloiseann an duine is óige Béarla óna mháthair agus ó na ceathrar páistí eile. Sin i bhfad níos mó Béarla, san iomlán agus mar chéatadán (má ghlacann muid leis go gcuireann gach páiste sruth leanúnach cainte amach, rud a dhéanann!).

Léiríonn fianaise mar seo cé comh tábhachtach is atá sé pobal teanga a chruthú le tacaíocht a thabhairt do chainteoirí óga.

Tá Cataibh ar an gcósta thoir.

Pléimeannais: Aonteangachas & Féin-riail

Sular landáil mé i mBrugge, cheap mé gur tír dhátheangach a bhí sa mBeilg. Ní hea. Agus tú ag siúl timpeal na cathrach, ní shamhlófá go raibh ceithre milliún Frainciseoirí ina gcónaí i ndeisceart na tíre. Tugtar tús áite don Phléimeannais agus ní thugtar áit speisialta don Fhraincis ar chor ar bith. Níl ach aon teanga amháin ar na meaisíní íoc-agus-taispeáin: Pléimeannais. Ar na cláracha eolais amugh faoin tuath, Pléimeannais amháin, nó b’fhéidir an Phléimeannais i litreacha móra agus Béarla, Fraincis, agus Gearmáinis i litreacha beaga.

Thosaigh an córas seo ag teacht i bhfeidhm ó na seascaidí ar aghaidh, go dtí an lá inniu ina bhfuil an Bheilg ina stát feidearálach roinnte ina dhá thír: Flóndras (Pléimeannais) agus an Vallúin (Fraincis). Rialaítear an dá áit ar nós áiteacha aonteangacha—níl cead cruinniú stáit a rith sa bhFraincis i bhFlóndras, fiú sa bailte beaga thart ar an mBruiséil a labhraíonn formhór na ndaoine an Fhraincis.

Ar ndóigh, tá muintir Fhlóndrais dátheangach: Pléimeannais agus Béarla. Chuala mé daoine áitiúla ag labhairt Béarla le Frainciseoirí. Seans go bhfuil contúirt bheag ann go ndíbreodh an Béarla an Phléimeannais dá dtitfeadh an tóin as an eacnamaíocht agus bhí orthu triall go Meiriceá, ach níl aon seans go ndíbreoidh an Fhraincis an Phléimeannais anois. Glactar leis, freisin, go bhfoghlaimeoidh stainséir ar bith a chuireanns faoi i bhFlóndras an Phléimeannais. Go deimhin, ón mbliain 2014, tá Aire an Imeascaidh Chultúrtha ann a eagraíonn cúrsaí teangan agus cultúir do inimircigh.

Cuir an córas seo aonteangach i dtír dhátheangach i comparáid leis an gcóras ‘dátheangach’ i dtír aonteangach, mar atá le feiceáil sna tíortha Ceilteacha. Tá an Béarla feiceálach i gcroílár na dteangacha Ceilteacha beo. Cuireann neart Sasanaigh fúthu i gceantracha Breatnaise gan iarracht a bith a dhéanamh leis an mBreatnais a fhoghlaim. Ní chuirtear iachall ar inimircigh an Ghaeilge a fhoghlaim. Níl pobal na dteangacha Ceilteacha i gceannas ar pholaitíocht a gceantar féin, atá mar chuid de cheantracha móra eile (Condaetha) a bhfuil an lámh in uachtar ag an mBéarla.

Dá leanfadh an Ghaeltacht sámpla na Pléimeannaise, bheadh féin-rialtas ag an nGaeltacht ar an nGaeltacht. Bheadh pobal na Gaeltachta i gceannas ar an gcóras oideachais, ar an gcóras sláinte, ar ghnóthaí áitiúla, ar an tithíocht. Bheadh iachall ar inimircigh freastal ar chúrsaí Gaeilge go ceann trí bliana. Bheadh an Ghaeilge amháin á labhairt ag na cruinnithe féin-rialtais seo.

Ní dóigh liom go bhfuil pobal na Gaeltachta sách folláin le sampla na Pléimeannaise a leanúint. Níl teaghlach ar bith ann nach bhfuil gaol gairid aige le daoine nach bhfuil Gaeilge acu—mná céile, páistí a rugadh thar lear, srl. Ní féidir ‘Gaeltacht íon’ a chruthú a thuilleadh.

Sin ráite, tá mé cinnte go ndéanfadh rialtas áitiúil, a raibh cumhachtaí Comhairle Condae aige agus cumhachtaí breise oideachais, srl, maitheas don chuid sin den Ghaeltacht láidir atá fanta agus atá ag iarraidh fanacht Gaelach. Samhlaigh ‘Condae Gaeltachta’ déanta suas de na Gaeltachtaí láidre nach mbeadh spleách a thuilleadh ar Chomairlí agus Ranna Rialtais an Bhéarla, a thuig tábhacht na Gaeilge agus a thugadh tús áite di i gcúrsaí oideachais, oibre, inimirce, tithíochta.

flemish signs

Comharthaí bóthair sa bPléimeannais amháin sa náisiún ‘dátheangach’ seo.

Caighdeán Láidir na Pléimeannaise

Ceann de na difríochtaí idir an Phléimeannais agus an Ghailge ná an caighdeán láidir a roghnaíodh. I rith an 19ú haois, rinne smaointeoirí na Pléimeannaise neart plé ar cén caighdeán ar cheart a ghlacadh chucu féin. Ós rud é gurbh í an 19ú haois a bhí ann, ní raibh caint ar bith ar gan caighdeán a bheith ann!

Rogha a haon: caighdeán nua a dhéanamh as meascán de chanúintí de chuid Fhlóndrais.

Rogha a dó: Glacadh leis an gcaighdeán a bhí An Isiltír tar éis a chruthú cheana.

Sa deireadh, glacadh le caighdeán na hÍsiltíre. Bhí buntáistí soiléire leis seo—bhí na miliúin daoine ina gcónaí san Ísiltír, a raibh clódóirí, nuachtáin, téacsleabhair, srl., acu cheana. Bheadh an Bheilg in ann tarraingt ar na hacmhainní seo ar fad.

Ag an am céanna, ba dheacra an cinneah seo ná mar a cheapfá. Rinneadh caighdeán na hÍsiltíre as canúintí na móruaisle as cathracha thuaisceart na tíre, ar nós Amsterdam. Bhí an chanúint seo an-éagsúil le canúintí dheisceart na hÍsiltíre, agus bhí sí fiú níos faide ó chanúintí na Beilge. Tá léite agam go bhfuil Pléimeannais na Fraince (a labhraítear i measc na sean-daoine amháin anois) níos éagsúla leis an Ísiltíris ná mar atá an Ísiltíris leis an nGearmáinis! Mar sin, bhí an caighdeán a roghnaíodh don Bheilg i bhfad ó chaint na ndaoine.

Thairis sin, bhí naimhdeas áirithe idir muintir na Ísiltíre agus muintir na Beilge de bharr chogaí an reiligiúin—bhí an Protastúnachas i réim san Ísiltír agus rinne siad leatrom ar na Pléimeannaigh, a bhí ina gCaitlicigh, nuair a bhí an Ísiltír i gceannas ar Fhlóndras ag tús an naoú haois déag.

Mar sin, bhí ar phobal na Pléimeannaise glacadh le caighdeán nach raibh gar dá gcanúint féin, agus ar bhain le pobal a raibh siad in amhras faoi.

Ina ainneoin seo, d’éirigh go geal leis an gcaighdeán nua, go dtí go ndéantar gearán inniu má labhraíonn duine ina gcanúint áitiúil ar an teilifís! Scríobh neart breathnóirí isteach le clamhsán a dhéanamh nuair a chuir Natalia, amhránaí áitiúil mór le rá, Duaiseanna Bliana an Cheoil i láthair ina canúint dhúchasach, Kempen. Ní raibh cuid mhaith den lucht féachana in ann ciall a bhaint as a teanga, agus cheapadar gur masla a bhí ann don phobal mór é, clár náisiúnta a chur i láthair i gcanúint áitiúil.

Cuir an cás seo le hais na Gaeilge. Cé go ndearnadh iarrachtaí caighdeán éigin a chruthú ón naoú haois ar aghaidh—agus cé go raibh caighdeán ann i rith na Meán-aoise—déarfainn féin nach bhfuil caighdeán labhartha ar bith ann.

Thairis sin, déarfainn go gceaptar nach bhfuil dea-Ghaeilge ann murach Gaeilge chanúnach atá ann. Dá bharr sin, d’fhéadfá a rá nach bhfuil Gaeilge ann ar chor ar bith, ach trí mhionteanga bheag, Gaelic, Gaeilge, agus Gaolainn!

Sin ráite, tá na canúintí ar fad ag maolú faoi thionchar na meán, agus faoi thionchar an Bhéarla.

Aon seans go mbeadh an Ghaeilge níos láidre inniu dá dtagadh caighdeán láidir ar an bhfód cúpla glúin ó shin? Ar cheart glacadh le gearáin na ndaoine a deir nach bhfuil Gaeilge an-chanúnach intuigthe? An bhfuil iachall orainn an chumarsáid Ghaeilge a chur roimh ár rogha canúna?

canuinti pleimeannaise

Mórchanúintí na Pléimeannaise

Pléimeannais vs. Gaeilge

Rinne an chlann turas sciobtha go Brugge (Bruges), i bhFlóndras na Beilge. Ba í seo an chéad uair dom sa mBeilg agus d’fhoghlaim mé an t-uafás faoi stair, chultúr, agus theanga an cheantair. Caithfidh mé a rá go raibh mé aneolach ar fad ar an tír roimhe seo, agus bhí neart le foghlaim dá réir.

Sular landáil muid I bhFlóndras, cheap mé go raibh an lámh (láidir) in uachtar ag an bhFraincis, agus gur mionlach beag ar an gcósta a bhí i gcainteoirí na Pléimeannaise (‘Flemish’). Ní hamhlaidh ar chor ar bith an scéal. Tá an Phléimeannais á labhairt ar fud thuasiceart iomlán na Beilge anois, agus ní chloisfear focal Fraincise ach ar bheola na dturasóirí.

Ní mar sin a bhí an scéal i gcónaí. Bhíodh an lámh in uachtar ag an bhFraincis le fada i measc an lucht rialaithe; teanga an lucht oibre a bhí sa bPléimeannais. Ar an gcaoi seo, bhí cás na Pléimeannaise beagáinín cosúil le cás na Gaeilge san ochtú haois déag in iarthar na hÉireann. Ach níorbh ionann an dá thodhchaí a bhí in ann do na teangacha—choinnigh an Ghaeilge uirthi ag cúlú, a fhad is chuaigh an Phléimeannais i dtreise.

Cén fáth?

I dtús báire, bhí difríochtaí móra idir na tíortha, ina measc:

  • Bhí móramh mór ag an bPléimeannais ar fud thuaisceart na Beilge, sna cathracha móra ar nós Brugge, Ghent, Antwerp, Brussels san áireamh, cé go raibh cuid mhaith de mhéan-aicme na hÉireann iompaithe ar an mBéarla cheana in iarthar na hÉireann faoi aimsir an ghorta mhóir.
  • Bhí tailte Fhlóndrais níos fearr ná tailte na nGaeltachtaí níos láidre—ní raibh géarghá le himirce i bhFlóndras mar a bhí in Éirinn.
  • Bhí tír réasúnta láidir in aice láimhe a labhraíodh canúint an-ghaolmhar (An Isiltír)

Sin ráite, is díol spéise smaoineamh faoi fhorbairt na Pléimeannaise mar chás mionteanga a tháinig slán.

Pléifidh mé cuid de stair na teanga sna seachtainí romhainn, ach is féidir theacht ar achoimre na staire (i mBéarla) anseo.

oibrithe pleimeannaise Gaeilge

Historopedia: Léirmheas

Bím ag breathnú ar leabhair Ghaeilge go hiondúil sa mblag seo, ach déanfaidh mé eisceacht i gcás an leabhair thaitneamhaigh staire seo: Historopedia: The Story of Ireland from Then until Now le Fatti Burke agus John Burke (Gill, 2016). Chonaic mé an leabhar in aerfort Bhaile Átha Cliath cúpla mí ó shin ar mo bhealach go Sasana as Meiriceá (bhí sladmhargadh á thairiscint ag Aer Lingus), agus bheartaigh mé an leabhar a cheannach agus mé in Éirinn ag deireadh mhí Bealtaine. Fuair mé é in Hodges & Figgis toisc nach raibh sé ag Siopa an Chonartha.

Na rudaí a thaitníonns liom:

  1. Lán de phictiúir mhóra lán-daite a mheallfas léitheoirí. Féach an sampla thíos.
  2. Cur síos sciobtha ar stair na hÉireann ó aimsir na ndineasár go dtí Comhaontú Aoine an Chéasta–tugann gach leathanach aghaidh ar thréimhse ar leith. Tá an stair so-léite, sciobtha, ach sách cuimsitheach.
  3. Fócas ar mhór-eachtraí na staire, m.sh.  Teacht na Normannach, Cath na Bóinne, Éirí Amach 1798.
  4. Béim ar scéal na staire a inseacht (seachas fíricí loma)
  5. Clúdach crua!!!

An páiste a bhfuil na scéalta seo ar eolas aige, beidh creatlach stair n hÉireann ar eolas aige freisin.

Tá laigí ag an leabhar, freisin, ar ndóigh. Tá cuid den fhaisnéis as dáta. Mar shampla, maítear go dteithfeadh na manaigh isteach sna clogthithe le héalú ó na Lochlannaigh, cé nach gcreidtear sin go fortheathan i measc lucht léinn an lae inniu. Tá mé sásta go bhfuil clúdach crua air, cé go bhfuil an ceangal níos badráilte cheana ná mar a cheapfá.

B’fhéidir go bhfuil ceann de láidreachtaí an leabhair ar na laigí is mó freisin: béim ar scéal na staire. Is é an rud atá i gceist agam ná go mbíonn an leabhar ag díriú ar na gaiscí a rinne daoine mór-le-rá–Aodh Rua Ó Domhnaill, Cromail, Wolfe Tone, srl. D’imigh an cineál seo staire as faisean ag deireadh an chéid seo caite toisc go ndéanann sí neamhaird den chosmhuintir go minic, agus toisc go dtugann sí tús áite don chogaíocht agus do rudaí eile a bhí neamhchoitianta i ndáiríre. I leaba eachtraí, thosaigh na leabhair staire ag breathnú ar tháblaí staitisticiúla: cé mhéad iasc a tugadh i dtír i gcalafoirt na tire, rátaí léitheoireachta, srl.

Ach ní mheallfaidh leabhar de tháblaí spéis na ngasúr, agus tá mé féin sásta go bhfuil ‘stair na laochra’ ag teacht ar ais–sampla eile den chineál seo staire, ach dírithe ar  dhaoine fásta, ná History of Ireland in 250 Episodes le Jonathan Bardon (Gill, 2008). Go deimhin, tá Historopedia ar nós leagan páistí de leabhar an Bhardonaigh, agus feicim gurb é an foilsitheoir céanna, Gill Books, a d’eisigh an péire acu.

Ach an locht is mó ar Historopedia? Níl leagan Gaeilge ar fáil.

20170701_105123

_Historopedia_: Stair na hÉireann a mheallfas léitheoirí óga.

 

Portán na nOrdóg Órga (agus na mionn mór): Léirmheas

Tá an dara Tintin a fuair mé le gairid, Portán na nOrdóg Órga, críochnaithe againn, agus bhain muid a oiread taitnimh as agus as an gcéad cheann (léirmheas anseo).

Ar nós na leabhar ar fad dár léigh mise ó pheann aistrithe Rosenstock, áfach, tá an iomarca mionna móra curtha isteach sa téacs. Seans gur mise an t-aon duine sa saol seo a gcuireann na mionna móra i leabhar páistí amach dó, ach sílim go gcuirfidh an leagan cainte thíos isteach ar dhuine nó bheirt eile? Féach an pictiúr:

‘Frigeáilte’: an focal cuí don chineál seo téacs?

Todóga na bhFarónna: Léirmheas

DalenÉireann, fochomhlacht de fhoilsitheoir Breatnaise, ag déanamh éacht le gairid agus iad ag cur Gaeilge ar na sraitheanna clúiteacha Fraincise (agus Béarla) Asterix agus Tintin. Rinne mé léirmheas ar leabhar as an tsraith Asterix anseo agus anseo,  agus bhí mé ar bís nuair a chonaic mé go raibh siad tosaithe ar shraith Thintin freisin. Mar sin, phioc mé suas an dá leabhar Thintin atá foilsithe acu le deireanas agus mé i mBaile Átha Cliath (Siopa an Chonartha).

D’alp muid siar Todóga na bhFarónna thar cúpla lá, agus thaitnigh sé go mór le chuile dhuine. Tuigeann na gasúir is sine (11 / 9 / 6) an Ghaeilge labhartha gan stró, cé gur deacair dóibh é a léamh leo féin  (má tá bhur gcuid gasúir féin ag fáil oideachais trí mheán na Gaeilge, seans nach mbeidh an difríocht sin idir an Ghaeilge labhartha agus an focal scríofa acu). Bíonn ar an duine is lú (4 bl.) ceist a chur go minic (‘What’s happening?!’ i mBéarla).

Tá an-jab déanta ag Gabriel Rosenstock mar aistritheoir, cé go dtugann a charachtair an iomarca mionna móra (‘dar Maighdean’, m.sh.) i gcónaí, i mo thuairim féin. Mar sin féin, éiríonn leis an téacs a dhéanamh Gaelach agus nádúrtha. Is minic is fearr liom an leagan Gaeilge ná an leagan Béarla. Mar shampla, Professor Sarcophagus atá ar an ollamh craiceáilte sa leagan Béarla;  is seacht míle fearr an leagan Gaeilge: an tOllamh Ó Tuama.

Tá leathanach sámpla thíos. Caithfidh mé a rá nach dtuigim an t-aistriúchán ‘rópa’, áit a bhfuil ‘saved’ sa mBéarla–seans gur imeartas focal nach dtuigim é?

 

todoga photo

_Todóga na bhFarónna_. Hergé, aist. Rosenstock. Níl na dathanna sa ngrianghraf a thóg mé cruinn.