Cartlanna Ranga: Tuairimí

Pléimeannais vs. Gaeilge

Rinne an chlann turas sciobtha go Brugge (Bruges), i bhFlóndras na Beilge. Ba í seo an chéad uair dom sa mBeilg agus d’fhoghlaim mé an t-uafás faoi stair, chultúr, agus theanga an cheantair. Caithfidh mé a rá go raibh mé aneolach ar fad ar an tír roimhe seo, agus bhí neart le foghlaim dá réir.

Sular landáil muid I bhFlóndras, cheap mé go raibh an lámh (láidir) in uachtar ag an bhFraincis, agus gur mionlach beag ar an gcósta a bhí i gcainteoirí na Pléimeannaise (‘Flemish’). Ní hamhlaidh ar chor ar bith an scéal. Tá an Phléimeannais á labhairt ar fud thuasiceart iomlán na Beilge anois, agus ní chloisfear focal Fraincise ach ar bheola na dturasóirí.

Ní mar sin a bhí an scéal i gcónaí. Bhíodh an lámh in uachtar ag an bhFraincis le fada i measc an lucht rialaithe; teanga an lucht oibre a bhí sa bPléimeannais. Ar an gcaoi seo, bhí cás na Pléimeannaise beagáinín cosúil le cás na Gaeilge san ochtú haois déag in iarthar na hÉireann. Ach níorbh ionann an dá thodhchaí a bhí in ann do na teangacha—choinnigh an Ghaeilge uirthi ag cúlú, a fhad is chuaigh an Phléimeannais i dtreise.

Cén fáth?

I dtús báire, bhí difríochtaí móra idir na tíortha, ina measc:

  • Bhí móramh mór ag an bPléimeannais ar fud thuaisceart na Beilge, sna cathracha móra ar nós Brugge, Ghent, Antwerp, Brussels san áireamh, cé go raibh cuid mhaith de mhéan-aicme na hÉireann iompaithe ar an mBéarla cheana in iarthar na hÉireann faoi aimsir an ghorta mhóir.
  • Bhí tailte Fhlóndrais níos fearr ná tailte na nGaeltachtaí níos láidre—ní raibh géarghá le himirce i bhFlóndras mar a bhí in Éirinn.
  • Bhí tír réasúnta láidir in aice láimhe a labhraíodh canúint an-ghaolmhar (An Isiltír)

Sin ráite, is díol spéise smaoineamh faoi fhorbairt na Pléimeannaise mar chás mionteanga a tháinig slán.

Pléifidh mé cuid de stair na teanga sna seachtainí romhainn, ach is féidir theacht ar achoimre na staire (i mBéarla) anseo.

oibrithe pleimeannaise Gaeilge

OÉG–Náire an Náisiúin

noirishneedapply

Fógra ar phost Úachtarán na hÉireann (más ea)

Bíonn Tuairisc.ie ag cur sruthanna beo spéisiúla ar fail ó mhórchruinnithe Oireachtais agus araile. Bhí an sruth beo ó chruinniú Choiste na Gaeilge le hUachtarán Ollscoil na hÉireann–Gaillimh sách duairc. De réir dealraimh, tá Údarás na hOllscoile tar éis droim a thabhairt leis an nGaeilge. Is féidr teacht ar an sruth anseo faoi láthair.

 

http://tuairisc.ie/tuairisc-bheo-uacharan-ollscoil-na-heireann-gaillimh-os-comhair-choiste-na-gaeilge-na-gaeltachta-agus-na-noilean/

Bhí teistiméireacht an uachtaráin, Dr. Jim Browne, lán den bhaothchaint a shoiléiríonn nach gcomhlíonfaidh an ollscoil na dualgaisí i leith na Gaeilge–mar shampla:

‘Tá an chuid is mó de na daoine atá [ag obair] in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, báúil don Ghaeilge, ach níl ach mionlach ann a bhfuil Gaeilge líofa acu ach tá an tromlach báúil di . . .”

“Bás teangan, bá”, a déarfainn mar fhreagra.

Ceisteanna simplí ar an Údarás: An bhfuil na céadta, na mílte, na seacht mílte ollscoil eile Bhéarla ann ar fud an domhain? Nach bhfuil neart Ollscoileanna in Éirinn fiú a bhfuil Béarlóir in ann freastal orthu?

Cé hí an t-aon ollscoil ar leagadh dualgas speisialta uirthi spás ar leith a chruthú don Ghaeilgeoir? Sibhse. Mura bhfuil sibh sásta na dualgaisí sin a chomhlíonadh, ba cheart cuid shuntasach de airgead an stáit a bhaint díbh agus é a thabhairt don ollscoil atá fíorthoilteanach campas dátheangach a chruthú, ó oifig an uachtaráin anuas.

Ach féach ar chuid den údar a bhí leis an gcinneadh dochreidte seo a rinne an tÚdarás. De réir na teistiméireachta: “Nuair a tugadh isteach an tAcht leasaithe in 2006 fuarthas réidh leis an riachtanas Gaeilge do phoist shinsearacha eile san Ollscoil.”  Mar sin, tá dream daoine anois fostaithe, i jabanna sinsearacha, ag an Ollscoil nach bhfuil fíornasc leis an teanga ar chor ar bith acu. Tá na daoine seo anois ag iarraidh riachtanas na teanga a bhaint den uachtaránacht freisin–toisc nach dtuigeann siad tábhacht na teanga (agus toisc nach mbeidh siad féin in ann cur isteach ar an bpost.)

Is furasta Tadhg-an-dá-thaobhachas Údarás na hOllscoile a fheiceáil má chuirtear an cheist shimplí–an nglacfaidís le hiarrthóir nach raibh Béarla labhartha aige nó aici?

Snámh an tSamhraidh

Tá an teaghlach ar fad ar ais sna Stáit ó mhí Iúil, agus an teocht is airde sna tríochadaí Celsius go minic. Ar an dea-uair, is baill muid de linn snámha ár gceantair, agus caitheann muid uair an chloig ansin beagnach gach lá ag deireadh an lae.

Thosaigh seo mé ag smaoineamh faoi na téarmaí cuí Gaeilge don snámh–na torthaí sa bPDF seo:  Sa Linn Snámha.

Caithfidh mé a rá nach raibh mórán iontais sa téarmaíocht–tá mé ag ceapadh go dtuigfidh chuile léitheoir “snámh madra”, mar shampla.

Mar sin féin, tá leithead sa bhfocal snámh nach bhfuil ag swim an Bhéarla:
1) bheith ar foluain san uisce
2) stíl ar leith snámha
3) áit choitianta snámha
4) malltriall

Ar ndóigh, is fiú iontráil iomlán Uí Dhónaill a thabhairt:

snamh

Mura bhfuil snámh truidin agat (níor chuala mé trácht air roimhe seo), tá físeán de anseo (fainic: Béarla).

Beidh m’áit oibre féin ar snámh le mic léinn gan mórán laethanta . . .

 

Oíche Sin Seáin agus Goody

Agus an lá is faide curtha dínn, tá Oíche Fhéile Eoin (23 Meitheamh) ag teannadh linn.

Feast_of_Saint_John

“Oíche Fhéile Eoin” le Jules Breton, http://www.the-athenaeum.org via Wikipedia.

Féile í seo a ndéantaí ceiliúradh uirthi ar fud na hEorpa, cé go bhfuil sí ligthe i ndearmad i neart áiteacha anois. Dá mbeadh mo rogha féin agam, dhéanfaí lá saoire poiblí de na sean-fhéilteacha móra seo ar fad–is cuid de oidhreacht chultúrtha na hEorpa iad agus is fiú í sin a chaomhnú.

 

Cé gurb iad na tinte cnámh is mó a luaitear leis an bhféile inniu–agus bhí dlúthbhaint ag an tine leis an lá ar fud na hEorpa–is deacair do áitreabhach cathrach nó sráidbhaile tine mhór a lasadh na laetha seo. Más fíor do Wikipedia, áfach, d’ití (d’ithtí: an litriú ab fhearr liom féin le haghaidh na soiléire) “goody” go forleathan in Éirinn ar Oíche Fhéile Eoin.

Caithfidh mé a admháil nár bhlais mé goody ariamh, cé go n-itear ‘bread-and-butter pudding’ ó am go ham i mo theachsa. Tá an ‘goody’ féin scaipthe ar nós cheo na maidine, de réir dealraimh: ní thagann Google ar fiú’s íomhá amháin den ghoody ceart.

Ar aon chaoi, beidh mise ag réiteach milseog arán-is-im don chlann ar an oíche. Má tá oideas ag duine ar bith do ghoody ar an sean-nós, áfach, bainfidh mé triail as. Tuigim gur bia simplí é goody nach mbíonn oideas dó go hiondúil, ach don té nár bhlais ariamh é, ba dheacair a rá cé mhéad aráin agus cé mhéad bainne atá le cur isteach, srl.!

milk-toast

“Milk Toast” via babble.com. Cá bhfuil na pictiúir den ghoody ceart?

Seirbhísí Poiblí: Breatnais v Gaeilge (cuid 2)

Taispeánann an Bhreatain Bheag dúinn na dea-chleachtais dhátheangacha. Seo sampla eile ó Chomhairle Chontae Denbighshire:

welsh telephone cropped

An bhfaigheann tú a leithéid de sheirbhís in Éirinn?

Gaeilge an Aosa Óig

Táthar ann a déarfas leat nach bhfuil tada mícheart leis an nGaeltacht–níl ann ach go bhfuil an Ghaeltacht agus an Ghaeilge ar aon ag athrú. Cuid de na daoine seo is as Gaeltachtaí beaga iad, agus ní léir go dtuigeann siad i ndáiríre céard is Gaeltacht láidir í. Ach sa mír raidió seo, cuireann daoine as Conamara, Gaeltacht a bhíodh an-láidir le cuimhne na ndaoine meánaosta, síos ar na hathrúintí a fheiceann siad timpeall orthu. Is léir an ghéarchéim don dall.

 

Lá Bealtaine 2016: Dearmadta a’m arís

Ba mhaith liom lá bealtaine a cheiliúradh, ach ní éiríonn liom go hiondúil–ag an tréimhse seo den bhliain, tá an obair acadúil ag dul in olcas–bím curtha faoi charnán mór aistí mac léinn, iompaím leathanach na féilire, agus feicim go bhfuil lá eile bealtaine tar éis éalú uaim.

Ar aon chaoi, seo alt beag faoin lá seo a scríobh Dónal Ó Droighneáin in Nós. Is é an t-aon nós a mbeadh suim agam féin ann ná crann a dheisiú le ribíní.

B’fhéidir an bhliain seo chugainn . . .