Cartlanna Ranga: Tuairimí

An Ghaeilge ar Banffshire

Agus mé ag scríobh faoi áiteacha in Albain le gairid, thug mé suntas don fhíric nach raibh treoir ar bith (ar eolas agam féin ar aon chaoi) faoi fhoirmeacha na n-áitainmneacha seo. Ní chlúdaítear an chuid is mó de na hainmneacha in logainm.ie, ná in téarma.ie, ná in teanglann.ie. Cén Ghaeilge, mar sin, atá ar Banffshire?

Tá dhá bhealach leis an dúshlán seo a thabhairt, feictear domsa.

1) Glacadh go hiomlán leis na leaganacha atá ag Gaeilge na hAlban
2) ‘Éireannú’ a dhéanamh ar leaganacha Ghaeilge na hAlban

Má ghlactar le bealach 1, tá an buntáiste ann gur féidir go minic teacht ar na háiteacha má dhéantar cuardach idirlín. Tá an míbhuntáiste ann go ndéantar ainm beagáinín comhthíoch as ainmneacha atá chomh Gaelach le Gaillimh i ndáiríre.
Má ghlactar le bealach 2, beidh na logainmneacha Gaelach nádúrtha, ach seans nach dtiocfaidh an léitheoir ar an áit—easpa iomlán cumarsáide cuí.

Mar shampla, cén Ghaeilge is fear ar Banffshire? I nGaeilge na hAlban, Siorrachd Bhanbh atá ann. Ar cheart cloí leis sin? Nó an logainm a Éireannú go beagáinín go Siorracht Bhanbh, foirm nach bhfuil an cónascadh aisteach chd ann (fiú cé nach bhfuil siorracht i bhfoclóir Ghaeilge na hÉireann)? Nó ar cheart Sír Bhanbh a dhéanamh den ainm ós rud é gur sír Gaeilge na hÉireann ar shire an Bhéarla?

Agus ar ndóigh, an gcaithfear plé le Banbh féin, nach bhfuil a shanasaíocht ró-shoiléir?

Céard faoi ainmneacha níos simplí? Ar cheart An Barr Dubh a dhéanamh de Am Barr Dubh?

Má tá tuairim agat, cuir sna freagraí í!

Alba

Advertisements

Pléimeannais: Aonteangachas & Féin-riail

Sular landáil mé i mBrugge, cheap mé gur tír dhátheangach a bhí sa mBeilg. Ní hea. Agus tú ag siúl timpeal na cathrach, ní shamhlófá go raibh ceithre milliún Frainciseoirí ina gcónaí i ndeisceart na tíre. Tugtar tús áite don Phléimeannais agus ní thugtar áit speisialta don Fhraincis ar chor ar bith. Níl ach aon teanga amháin ar na meaisíní íoc-agus-taispeáin: Pléimeannais. Ar na cláracha eolais amugh faoin tuath, Pléimeannais amháin, nó b’fhéidir an Phléimeannais i litreacha móra agus Béarla, Fraincis, agus Gearmáinis i litreacha beaga.

Thosaigh an córas seo ag teacht i bhfeidhm ó na seascaidí ar aghaidh, go dtí an lá inniu ina bhfuil an Bheilg ina stát feidearálach roinnte ina dhá thír: Flóndras (Pléimeannais) agus an Vallúin (Fraincis). Rialaítear an dá áit ar nós áiteacha aonteangacha—níl cead cruinniú stáit a rith sa bhFraincis i bhFlóndras, fiú sa bailte beaga thart ar an mBruiséil a labhraíonn formhór na ndaoine an Fhraincis.

Ar ndóigh, tá muintir Fhlóndrais dátheangach: Pléimeannais agus Béarla. Chuala mé daoine áitiúla ag labhairt Béarla le Frainciseoirí. Seans go bhfuil contúirt bheag ann go ndíbreodh an Béarla an Phléimeannais dá dtitfeadh an tóin as an eacnamaíocht agus bhí orthu triall go Meiriceá, ach níl aon seans go ndíbreoidh an Fhraincis an Phléimeannais anois. Glactar leis, freisin, go bhfoghlaimeoidh stainséir ar bith a chuireanns faoi i bhFlóndras an Phléimeannais. Go deimhin, ón mbliain 2014, tá Aire an Imeascaidh Chultúrtha ann a eagraíonn cúrsaí teangan agus cultúir do inimircigh.

Cuir an córas seo aonteangach i dtír dhátheangach i comparáid leis an gcóras ‘dátheangach’ i dtír aonteangach, mar atá le feiceáil sna tíortha Ceilteacha. Tá an Béarla feiceálach i gcroílár na dteangacha Ceilteacha beo. Cuireann neart Sasanaigh fúthu i gceantracha Breatnaise gan iarracht a bith a dhéanamh leis an mBreatnais a fhoghlaim. Ní chuirtear iachall ar inimircigh an Ghaeilge a fhoghlaim. Níl pobal na dteangacha Ceilteacha i gceannas ar pholaitíocht a gceantar féin, atá mar chuid de cheantracha móra eile (Condaetha) a bhfuil an lámh in uachtar ag an mBéarla.

Dá leanfadh an Ghaeltacht sámpla na Pléimeannaise, bheadh féin-rialtas ag an nGaeltacht ar an nGaeltacht. Bheadh pobal na Gaeltachta i gceannas ar an gcóras oideachais, ar an gcóras sláinte, ar ghnóthaí áitiúla, ar an tithíocht. Bheadh iachall ar inimircigh freastal ar chúrsaí Gaeilge go ceann trí bliana. Bheadh an Ghaeilge amháin á labhairt ag na cruinnithe féin-rialtais seo.

Ní dóigh liom go bhfuil pobal na Gaeltachta sách folláin le sampla na Pléimeannaise a leanúint. Níl teaghlach ar bith ann nach bhfuil gaol gairid aige le daoine nach bhfuil Gaeilge acu—mná céile, páistí a rugadh thar lear, srl. Ní féidir ‘Gaeltacht íon’ a chruthú a thuilleadh.

Sin ráite, tá mé cinnte go ndéanfadh rialtas áitiúil, a raibh cumhachtaí Comhairle Condae aige agus cumhachtaí breise oideachais, srl, maitheas don chuid sin den Ghaeltacht láidir atá fanta agus atá ag iarraidh fanacht Gaelach. Samhlaigh ‘Condae Gaeltachta’ déanta suas de na Gaeltachtaí láidre nach mbeadh spleách a thuilleadh ar Chomairlí agus Ranna Rialtais an Bhéarla, a thuig tábhacht na Gaeilge agus a thugadh tús áite di i gcúrsaí oideachais, oibre, inimirce, tithíochta.

flemish signs

Comharthaí bóthair sa bPléimeannais amháin sa náisiún ‘dátheangach’ seo.

Caighdeán Láidir na Pléimeannaise

Ceann de na difríochtaí idir an Phléimeannais agus an Ghailge ná an caighdeán láidir a roghnaíodh. I rith an 19ú haois, rinne smaointeoirí na Pléimeannaise neart plé ar cén caighdeán ar cheart a ghlacadh chucu féin. Ós rud é gurbh í an 19ú haois a bhí ann, ní raibh caint ar bith ar gan caighdeán a bheith ann!

Rogha a haon: caighdeán nua a dhéanamh as meascán de chanúintí de chuid Fhlóndrais.

Rogha a dó: Glacadh leis an gcaighdeán a bhí An Isiltír tar éis a chruthú cheana.

Sa deireadh, glacadh le caighdeán na hÍsiltíre. Bhí buntáistí soiléire leis seo—bhí na miliúin daoine ina gcónaí san Ísiltír, a raibh clódóirí, nuachtáin, téacsleabhair, srl., acu cheana. Bheadh an Bheilg in ann tarraingt ar na hacmhainní seo ar fad.

Ag an am céanna, ba dheacra an cinneah seo ná mar a cheapfá. Rinneadh caighdeán na hÍsiltíre as canúintí na móruaisle as cathracha thuaisceart na tíre, ar nós Amsterdam. Bhí an chanúint seo an-éagsúil le canúintí dheisceart na hÍsiltíre, agus bhí sí fiú níos faide ó chanúintí na Beilge. Tá léite agam go bhfuil Pléimeannais na Fraince (a labhraítear i measc na sean-daoine amháin anois) níos éagsúla leis an Ísiltíris ná mar atá an Ísiltíris leis an nGearmáinis! Mar sin, bhí an caighdeán a roghnaíodh don Bheilg i bhfad ó chaint na ndaoine.

Thairis sin, bhí naimhdeas áirithe idir muintir na Ísiltíre agus muintir na Beilge de bharr chogaí an reiligiúin—bhí an Protastúnachas i réim san Ísiltír agus rinne siad leatrom ar na Pléimeannaigh, a bhí ina gCaitlicigh, nuair a bhí an Ísiltír i gceannas ar Fhlóndras ag tús an naoú haois déag.

Mar sin, bhí ar phobal na Pléimeannaise glacadh le caighdeán nach raibh gar dá gcanúint féin, agus ar bhain le pobal a raibh siad in amhras faoi.

Ina ainneoin seo, d’éirigh go geal leis an gcaighdeán nua, go dtí go ndéantar gearán inniu má labhraíonn duine ina gcanúint áitiúil ar an teilifís! Scríobh neart breathnóirí isteach le clamhsán a dhéanamh nuair a chuir Natalia, amhránaí áitiúil mór le rá, Duaiseanna Bliana an Cheoil i láthair ina canúint dhúchasach, Kempen. Ní raibh cuid mhaith den lucht féachana in ann ciall a bhaint as a teanga, agus cheapadar gur masla a bhí ann don phobal mór é, clár náisiúnta a chur i láthair i gcanúint áitiúil.

Cuir an cás seo le hais na Gaeilge. Cé go ndearnadh iarrachtaí caighdeán éigin a chruthú ón naoú haois ar aghaidh—agus cé go raibh caighdeán ann i rith na Meán-aoise—déarfainn féin nach bhfuil caighdeán labhartha ar bith ann.

Thairis sin, déarfainn go gceaptar nach bhfuil dea-Ghaeilge ann murach Gaeilge chanúnach atá ann. Dá bharr sin, d’fhéadfá a rá nach bhfuil Gaeilge ann ar chor ar bith, ach trí mhionteanga bheag, Gaelic, Gaeilge, agus Gaolainn!

Sin ráite, tá na canúintí ar fad ag maolú faoi thionchar na meán, agus faoi thionchar an Bhéarla.

Aon seans go mbeadh an Ghaeilge níos láidre inniu dá dtagadh caighdeán láidir ar an bhfód cúpla glúin ó shin? Ar cheart glacadh le gearáin na ndaoine a deir nach bhfuil Gaeilge an-chanúnach intuigthe? An bhfuil iachall orainn an chumarsáid Ghaeilge a chur roimh ár rogha canúna?

canuinti pleimeannaise

Mórchanúintí na Pléimeannaise

Pléimeannais vs. Gaeilge

Rinne an chlann turas sciobtha go Brugge (Bruges), i bhFlóndras na Beilge. Ba í seo an chéad uair dom sa mBeilg agus d’fhoghlaim mé an t-uafás faoi stair, chultúr, agus theanga an cheantair. Caithfidh mé a rá go raibh mé aneolach ar fad ar an tír roimhe seo, agus bhí neart le foghlaim dá réir.

Sular landáil muid I bhFlóndras, cheap mé go raibh an lámh (láidir) in uachtar ag an bhFraincis, agus gur mionlach beag ar an gcósta a bhí i gcainteoirí na Pléimeannaise (‘Flemish’). Ní hamhlaidh ar chor ar bith an scéal. Tá an Phléimeannais á labhairt ar fud thuasiceart iomlán na Beilge anois, agus ní chloisfear focal Fraincise ach ar bheola na dturasóirí.

Ní mar sin a bhí an scéal i gcónaí. Bhíodh an lámh in uachtar ag an bhFraincis le fada i measc an lucht rialaithe; teanga an lucht oibre a bhí sa bPléimeannais. Ar an gcaoi seo, bhí cás na Pléimeannaise beagáinín cosúil le cás na Gaeilge san ochtú haois déag in iarthar na hÉireann. Ach níorbh ionann an dá thodhchaí a bhí in ann do na teangacha—choinnigh an Ghaeilge uirthi ag cúlú, a fhad is chuaigh an Phléimeannais i dtreise.

Cén fáth?

I dtús báire, bhí difríochtaí móra idir na tíortha, ina measc:

  • Bhí móramh mór ag an bPléimeannais ar fud thuaisceart na Beilge, sna cathracha móra ar nós Brugge, Ghent, Antwerp, Brussels san áireamh, cé go raibh cuid mhaith de mhéan-aicme na hÉireann iompaithe ar an mBéarla cheana in iarthar na hÉireann faoi aimsir an ghorta mhóir.
  • Bhí tailte Fhlóndrais níos fearr ná tailte na nGaeltachtaí níos láidre—ní raibh géarghá le himirce i bhFlóndras mar a bhí in Éirinn.
  • Bhí tír réasúnta láidir in aice láimhe a labhraíodh canúint an-ghaolmhar (An Isiltír)

Sin ráite, is díol spéise smaoineamh faoi fhorbairt na Pléimeannaise mar chás mionteanga a tháinig slán.

Pléifidh mé cuid de stair na teanga sna seachtainí romhainn, ach is féidir theacht ar achoimre na staire (i mBéarla) anseo.

oibrithe pleimeannaise Gaeilge

OÉG–Náire an Náisiúin

noirishneedapply

Fógra ar phost Úachtarán na hÉireann (más ea)

Bíonn Tuairisc.ie ag cur sruthanna beo spéisiúla ar fail ó mhórchruinnithe Oireachtais agus araile. Bhí an sruth beo ó chruinniú Choiste na Gaeilge le hUachtarán Ollscoil na hÉireann–Gaillimh sách duairc. De réir dealraimh, tá Údarás na hOllscoile tar éis droim a thabhairt leis an nGaeilge. Is féidr teacht ar an sruth anseo faoi láthair.

 

http://tuairisc.ie/tuairisc-bheo-uacharan-ollscoil-na-heireann-gaillimh-os-comhair-choiste-na-gaeilge-na-gaeltachta-agus-na-noilean/

Bhí teistiméireacht an uachtaráin, Dr. Jim Browne, lán den bhaothchaint a shoiléiríonn nach gcomhlíonfaidh an ollscoil na dualgaisí i leith na Gaeilge–mar shampla:

‘Tá an chuid is mó de na daoine atá [ag obair] in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, báúil don Ghaeilge, ach níl ach mionlach ann a bhfuil Gaeilge líofa acu ach tá an tromlach báúil di . . .”

“Bás teangan, bá”, a déarfainn mar fhreagra.

Ceisteanna simplí ar an Údarás: An bhfuil na céadta, na mílte, na seacht mílte ollscoil eile Bhéarla ann ar fud an domhain? Nach bhfuil neart Ollscoileanna in Éirinn fiú a bhfuil Béarlóir in ann freastal orthu?

Cé hí an t-aon ollscoil ar leagadh dualgas speisialta uirthi spás ar leith a chruthú don Ghaeilgeoir? Sibhse. Mura bhfuil sibh sásta na dualgaisí sin a chomhlíonadh, ba cheart cuid shuntasach de airgead an stáit a bhaint díbh agus é a thabhairt don ollscoil atá fíorthoilteanach campas dátheangach a chruthú, ó oifig an uachtaráin anuas.

Ach féach ar chuid den údar a bhí leis an gcinneadh dochreidte seo a rinne an tÚdarás. De réir na teistiméireachta: “Nuair a tugadh isteach an tAcht leasaithe in 2006 fuarthas réidh leis an riachtanas Gaeilge do phoist shinsearacha eile san Ollscoil.”  Mar sin, tá dream daoine anois fostaithe, i jabanna sinsearacha, ag an Ollscoil nach bhfuil fíornasc leis an teanga ar chor ar bith acu. Tá na daoine seo anois ag iarraidh riachtanas na teanga a bhaint den uachtaránacht freisin–toisc nach dtuigeann siad tábhacht na teanga (agus toisc nach mbeidh siad féin in ann cur isteach ar an bpost.)

Is furasta Tadhg-an-dá-thaobhachas Údarás na hOllscoile a fheiceáil má chuirtear an cheist shimplí–an nglacfaidís le hiarrthóir nach raibh Béarla labhartha aige nó aici?

Snámh an tSamhraidh

Tá an teaghlach ar fad ar ais sna Stáit ó mhí Iúil, agus an teocht is airde sna tríochadaí Celsius go minic. Ar an dea-uair, is baill muid de linn snámha ár gceantair, agus caitheann muid uair an chloig ansin beagnach gach lá ag deireadh an lae.

Thosaigh seo mé ag smaoineamh faoi na téarmaí cuí Gaeilge don snámh–na torthaí sa bPDF seo:  Sa Linn Snámha.

Caithfidh mé a rá nach raibh mórán iontais sa téarmaíocht–tá mé ag ceapadh go dtuigfidh chuile léitheoir “snámh madra”, mar shampla.

Mar sin féin, tá leithead sa bhfocal snámh nach bhfuil ag swim an Bhéarla:
1) bheith ar foluain san uisce
2) stíl ar leith snámha
3) áit choitianta snámha
4) malltriall

Ar ndóigh, is fiú iontráil iomlán Uí Dhónaill a thabhairt:

snamh

Mura bhfuil snámh truidin agat (níor chuala mé trácht air roimhe seo), tá físeán de anseo (fainic: Béarla).

Beidh m’áit oibre féin ar snámh le mic léinn gan mórán laethanta . . .

 

Oíche Sin Seáin agus Goody

Agus an lá is faide curtha dínn, tá Oíche Fhéile Eoin (23 Meitheamh) ag teannadh linn.

Feast_of_Saint_John

“Oíche Fhéile Eoin” le Jules Breton, http://www.the-athenaeum.org via Wikipedia.

Féile í seo a ndéantaí ceiliúradh uirthi ar fud na hEorpa, cé go bhfuil sí ligthe i ndearmad i neart áiteacha anois. Dá mbeadh mo rogha féin agam, dhéanfaí lá saoire poiblí de na sean-fhéilteacha móra seo ar fad–is cuid de oidhreacht chultúrtha na hEorpa iad agus is fiú í sin a chaomhnú.

 

Cé gurb iad na tinte cnámh is mó a luaitear leis an bhféile inniu–agus bhí dlúthbhaint ag an tine leis an lá ar fud na hEorpa–is deacair do áitreabhach cathrach nó sráidbhaile tine mhór a lasadh na laetha seo. Más fíor do Wikipedia, áfach, d’ití (d’ithtí: an litriú ab fhearr liom féin le haghaidh na soiléire) “goody” go forleathan in Éirinn ar Oíche Fhéile Eoin.

Caithfidh mé a admháil nár bhlais mé goody ariamh, cé go n-itear ‘bread-and-butter pudding’ ó am go ham i mo theachsa. Tá an ‘goody’ féin scaipthe ar nós cheo na maidine, de réir dealraimh: ní thagann Google ar fiú’s íomhá amháin den ghoody ceart.

Ar aon chaoi, beidh mise ag réiteach milseog arán-is-im don chlann ar an oíche. Má tá oideas ag duine ar bith do ghoody ar an sean-nós, áfach, bainfidh mé triail as. Tuigim gur bia simplí é goody nach mbíonn oideas dó go hiondúil, ach don té nár bhlais ariamh é, ba dheacair a rá cé mhéad aráin agus cé mhéad bainne atá le cur isteach, srl.!

milk-toast

“Milk Toast” via babble.com. Cá bhfuil na pictiúir den ghoody ceart?