Cartlanna Clibe: Gaeilge

Cumais chainte clainne

Tá mé ag fiosrú na Pléimeannaise le trí seachtainí, ach ba mhaith liom filleadh níos gaire d’Éirinn agus scéal Ghaeilge na hAlban a fhiosrú, nó Gaeilge Chataibh (East Sunderland) le bheith beacht. Rinne an teangeolaí Nancy Dorian staidéar cuimsitheach fadtéarmach ar Ghaeilge Chataibh Thoir thar thréimhse fhada blianta, agus ceaptar go forleathan go bhfuil an staidéar seo ar na cuntais is iomláine ar bhás teanga. Is é Language Death: The Life Cycle of a Scottish Gaelic Dialect mórshaothar an scoláire, atá ar scor anois.

Is féidir scannán beag faisnéise faoin scoláire agus faoin gcanúint a fheiceáil anseo.

Ar aon chaoi, thug mé suntas le gairid don méid a scríobh Dorian in Small Language Fates and Prospects faoi thitim thobann scileanna teanga a tharlaíonn taobh istigh de chlann amháin—“language tip” mar a thugann sí air. Cuireann sí dhá chlann i gcás, clann Gaeilgeoirí i gCataibh Thoir agus clann Gearmáinseoirí as Pennsylvnia (tríocha míle ó m’áit chónaithe féin). I ngach clann, bhí scoilt mhór ann idir cumas teanga na bpáistí is sine agus cumas na bpáistí is óige—cainteoirí líofa a bhí sna páistí móra agus semi-speakers nó leath-chainteoirí a bhí sna páistí is óige.

Ar ndóigh, níl cás na gcumas difriúil ró-dhiamhair. Feicim féin an difríocht mhór idir na páistí móra agus an páiste is óige i mo chlann féin. Tá Gaeilge réasúnta ag na daoine móra agus déarfaidh siad rud éigin as Gaeilge gan spreagadh chuile lá, cé gur nós leo an Béarla a labhairt eatarthu féin go hiondúil. Ach is deacair don pháiste is óige (4 bl.) abairtí Gaeilge sách simplí a thuiscint. Cén fáth? Ní chloisfeadh an páiste is mó an Béarla ach óna mháthair, ach cloiseann an duine is óige Béarla óna mháthair agus ó na ceathrar páistí eile. Sin i bhfad níos mó Béarla, san iomlán agus mar chéatadán (má ghlacann muid leis go gcuireann gach páiste sruth leanúnach cainte amach, rud a dhéanann!).

Léiríonn fianaise mar seo cé comh tábhachtach is atá sé pobal teanga a chruthú le tacaíocht a thabhairt do chainteoirí óga.

Tá Cataibh ar an gcósta thoir.

Pléimeannais: Aonteangachas & Féin-riail

Sular landáil mé i mBrugge, cheap mé gur tír dhátheangach a bhí sa mBeilg. Ní hea. Agus tú ag siúl timpeal na cathrach, ní shamhlófá go raibh ceithre milliún Frainciseoirí ina gcónaí i ndeisceart na tíre. Tugtar tús áite don Phléimeannais agus ní thugtar áit speisialta don Fhraincis ar chor ar bith. Níl ach aon teanga amháin ar na meaisíní íoc-agus-taispeáin: Pléimeannais. Ar na cláracha eolais amugh faoin tuath, Pléimeannais amháin, nó b’fhéidir an Phléimeannais i litreacha móra agus Béarla, Fraincis, agus Gearmáinis i litreacha beaga.

Thosaigh an córas seo ag teacht i bhfeidhm ó na seascaidí ar aghaidh, go dtí an lá inniu ina bhfuil an Bheilg ina stát feidearálach roinnte ina dhá thír: Flóndras (Pléimeannais) agus an Vallúin (Fraincis). Rialaítear an dá áit ar nós áiteacha aonteangacha—níl cead cruinniú stáit a rith sa bhFraincis i bhFlóndras, fiú sa bailte beaga thart ar an mBruiséil a labhraíonn formhór na ndaoine an Fhraincis.

Ar ndóigh, tá muintir Fhlóndrais dátheangach: Pléimeannais agus Béarla. Chuala mé daoine áitiúla ag labhairt Béarla le Frainciseoirí. Seans go bhfuil contúirt bheag ann go ndíbreodh an Béarla an Phléimeannais dá dtitfeadh an tóin as an eacnamaíocht agus bhí orthu triall go Meiriceá, ach níl aon seans go ndíbreoidh an Fhraincis an Phléimeannais anois. Glactar leis, freisin, go bhfoghlaimeoidh stainséir ar bith a chuireanns faoi i bhFlóndras an Phléimeannais. Go deimhin, ón mbliain 2014, tá Aire an Imeascaidh Chultúrtha ann a eagraíonn cúrsaí teangan agus cultúir do inimircigh.

Cuir an córas seo aonteangach i dtír dhátheangach i comparáid leis an gcóras ‘dátheangach’ i dtír aonteangach, mar atá le feiceáil sna tíortha Ceilteacha. Tá an Béarla feiceálach i gcroílár na dteangacha Ceilteacha beo. Cuireann neart Sasanaigh fúthu i gceantracha Breatnaise gan iarracht a bith a dhéanamh leis an mBreatnais a fhoghlaim. Ní chuirtear iachall ar inimircigh an Ghaeilge a fhoghlaim. Níl pobal na dteangacha Ceilteacha i gceannas ar pholaitíocht a gceantar féin, atá mar chuid de cheantracha móra eile (Condaetha) a bhfuil an lámh in uachtar ag an mBéarla.

Dá leanfadh an Ghaeltacht sámpla na Pléimeannaise, bheadh féin-rialtas ag an nGaeltacht ar an nGaeltacht. Bheadh pobal na Gaeltachta i gceannas ar an gcóras oideachais, ar an gcóras sláinte, ar ghnóthaí áitiúla, ar an tithíocht. Bheadh iachall ar inimircigh freastal ar chúrsaí Gaeilge go ceann trí bliana. Bheadh an Ghaeilge amháin á labhairt ag na cruinnithe féin-rialtais seo.

Ní dóigh liom go bhfuil pobal na Gaeltachta sách folláin le sampla na Pléimeannaise a leanúint. Níl teaghlach ar bith ann nach bhfuil gaol gairid aige le daoine nach bhfuil Gaeilge acu—mná céile, páistí a rugadh thar lear, srl. Ní féidir ‘Gaeltacht íon’ a chruthú a thuilleadh.

Sin ráite, tá mé cinnte go ndéanfadh rialtas áitiúil, a raibh cumhachtaí Comhairle Condae aige agus cumhachtaí breise oideachais, srl, maitheas don chuid sin den Ghaeltacht láidir atá fanta agus atá ag iarraidh fanacht Gaelach. Samhlaigh ‘Condae Gaeltachta’ déanta suas de na Gaeltachtaí láidre nach mbeadh spleách a thuilleadh ar Chomairlí agus Ranna Rialtais an Bhéarla, a thuig tábhacht na Gaeilge agus a thugadh tús áite di i gcúrsaí oideachais, oibre, inimirce, tithíochta.

flemish signs

Comharthaí bóthair sa bPléimeannais amháin sa náisiún ‘dátheangach’ seo.

Caighdeán Láidir na Pléimeannaise

Ceann de na difríochtaí idir an Phléimeannais agus an Ghailge ná an caighdeán láidir a roghnaíodh. I rith an 19ú haois, rinne smaointeoirí na Pléimeannaise neart plé ar cén caighdeán ar cheart a ghlacadh chucu féin. Ós rud é gurbh í an 19ú haois a bhí ann, ní raibh caint ar bith ar gan caighdeán a bheith ann!

Rogha a haon: caighdeán nua a dhéanamh as meascán de chanúintí de chuid Fhlóndrais.

Rogha a dó: Glacadh leis an gcaighdeán a bhí An Isiltír tar éis a chruthú cheana.

Sa deireadh, glacadh le caighdeán na hÍsiltíre. Bhí buntáistí soiléire leis seo—bhí na miliúin daoine ina gcónaí san Ísiltír, a raibh clódóirí, nuachtáin, téacsleabhair, srl., acu cheana. Bheadh an Bheilg in ann tarraingt ar na hacmhainní seo ar fad.

Ag an am céanna, ba dheacra an cinneah seo ná mar a cheapfá. Rinneadh caighdeán na hÍsiltíre as canúintí na móruaisle as cathracha thuaisceart na tíre, ar nós Amsterdam. Bhí an chanúint seo an-éagsúil le canúintí dheisceart na hÍsiltíre, agus bhí sí fiú níos faide ó chanúintí na Beilge. Tá léite agam go bhfuil Pléimeannais na Fraince (a labhraítear i measc na sean-daoine amháin anois) níos éagsúla leis an Ísiltíris ná mar atá an Ísiltíris leis an nGearmáinis! Mar sin, bhí an caighdeán a roghnaíodh don Bheilg i bhfad ó chaint na ndaoine.

Thairis sin, bhí naimhdeas áirithe idir muintir na Ísiltíre agus muintir na Beilge de bharr chogaí an reiligiúin—bhí an Protastúnachas i réim san Ísiltír agus rinne siad leatrom ar na Pléimeannaigh, a bhí ina gCaitlicigh, nuair a bhí an Ísiltír i gceannas ar Fhlóndras ag tús an naoú haois déag.

Mar sin, bhí ar phobal na Pléimeannaise glacadh le caighdeán nach raibh gar dá gcanúint féin, agus ar bhain le pobal a raibh siad in amhras faoi.

Ina ainneoin seo, d’éirigh go geal leis an gcaighdeán nua, go dtí go ndéantar gearán inniu má labhraíonn duine ina gcanúint áitiúil ar an teilifís! Scríobh neart breathnóirí isteach le clamhsán a dhéanamh nuair a chuir Natalia, amhránaí áitiúil mór le rá, Duaiseanna Bliana an Cheoil i láthair ina canúint dhúchasach, Kempen. Ní raibh cuid mhaith den lucht féachana in ann ciall a bhaint as a teanga, agus cheapadar gur masla a bhí ann don phobal mór é, clár náisiúnta a chur i láthair i gcanúint áitiúil.

Cuir an cás seo le hais na Gaeilge. Cé go ndearnadh iarrachtaí caighdeán éigin a chruthú ón naoú haois ar aghaidh—agus cé go raibh caighdeán ann i rith na Meán-aoise—déarfainn féin nach bhfuil caighdeán labhartha ar bith ann.

Thairis sin, déarfainn go gceaptar nach bhfuil dea-Ghaeilge ann murach Gaeilge chanúnach atá ann. Dá bharr sin, d’fhéadfá a rá nach bhfuil Gaeilge ann ar chor ar bith, ach trí mhionteanga bheag, Gaelic, Gaeilge, agus Gaolainn!

Sin ráite, tá na canúintí ar fad ag maolú faoi thionchar na meán, agus faoi thionchar an Bhéarla.

Aon seans go mbeadh an Ghaeilge níos láidre inniu dá dtagadh caighdeán láidir ar an bhfód cúpla glúin ó shin? Ar cheart glacadh le gearáin na ndaoine a deir nach bhfuil Gaeilge an-chanúnach intuigthe? An bhfuil iachall orainn an chumarsáid Ghaeilge a chur roimh ár rogha canúna?

canuinti pleimeannaise

Mórchanúintí na Pléimeannaise

Pléimeannais vs. Gaeilge

Rinne an chlann turas sciobtha go Brugge (Bruges), i bhFlóndras na Beilge. Ba í seo an chéad uair dom sa mBeilg agus d’fhoghlaim mé an t-uafás faoi stair, chultúr, agus theanga an cheantair. Caithfidh mé a rá go raibh mé aneolach ar fad ar an tír roimhe seo, agus bhí neart le foghlaim dá réir.

Sular landáil muid I bhFlóndras, cheap mé go raibh an lámh (láidir) in uachtar ag an bhFraincis, agus gur mionlach beag ar an gcósta a bhí i gcainteoirí na Pléimeannaise (‘Flemish’). Ní hamhlaidh ar chor ar bith an scéal. Tá an Phléimeannais á labhairt ar fud thuasiceart iomlán na Beilge anois, agus ní chloisfear focal Fraincise ach ar bheola na dturasóirí.

Ní mar sin a bhí an scéal i gcónaí. Bhíodh an lámh in uachtar ag an bhFraincis le fada i measc an lucht rialaithe; teanga an lucht oibre a bhí sa bPléimeannais. Ar an gcaoi seo, bhí cás na Pléimeannaise beagáinín cosúil le cás na Gaeilge san ochtú haois déag in iarthar na hÉireann. Ach níorbh ionann an dá thodhchaí a bhí in ann do na teangacha—choinnigh an Ghaeilge uirthi ag cúlú, a fhad is chuaigh an Phléimeannais i dtreise.

Cén fáth?

I dtús báire, bhí difríochtaí móra idir na tíortha, ina measc:

  • Bhí móramh mór ag an bPléimeannais ar fud thuaisceart na Beilge, sna cathracha móra ar nós Brugge, Ghent, Antwerp, Brussels san áireamh, cé go raibh cuid mhaith de mhéan-aicme na hÉireann iompaithe ar an mBéarla cheana in iarthar na hÉireann faoi aimsir an ghorta mhóir.
  • Bhí tailte Fhlóndrais níos fearr ná tailte na nGaeltachtaí níos láidre—ní raibh géarghá le himirce i bhFlóndras mar a bhí in Éirinn.
  • Bhí tír réasúnta láidir in aice láimhe a labhraíodh canúint an-ghaolmhar (An Isiltír)

Sin ráite, is díol spéise smaoineamh faoi fhorbairt na Pléimeannaise mar chás mionteanga a tháinig slán.

Pléifidh mé cuid de stair na teanga sna seachtainí romhainn, ach is féidir theacht ar achoimre na staire (i mBéarla) anseo.

oibrithe pleimeannaise Gaeilge

Todóga na bhFarónna: Léirmheas

DalenÉireann, fochomhlacht de fhoilsitheoir Breatnaise, ag déanamh éacht le gairid agus iad ag cur Gaeilge ar na sraitheanna clúiteacha Fraincise (agus Béarla) Asterix agus Tintin. Rinne mé léirmheas ar leabhar as an tsraith Asterix anseo agus anseo,  agus bhí mé ar bís nuair a chonaic mé go raibh siad tosaithe ar shraith Thintin freisin. Mar sin, phioc mé suas an dá leabhar Thintin atá foilsithe acu le deireanas agus mé i mBaile Átha Cliath (Siopa an Chonartha).

D’alp muid siar Todóga na bhFarónna thar cúpla lá, agus thaitnigh sé go mór le chuile dhuine. Tuigeann na gasúir is sine (11 / 9 / 6) an Ghaeilge labhartha gan stró, cé gur deacair dóibh é a léamh leo féin  (má tá bhur gcuid gasúir féin ag fáil oideachais trí mheán na Gaeilge, seans nach mbeidh an difríocht sin idir an Ghaeilge labhartha agus an focal scríofa acu). Bíonn ar an duine is lú (4 bl.) ceist a chur go minic (‘What’s happening?!’ i mBéarla).

Tá an-jab déanta ag Gabriel Rosenstock mar aistritheoir, cé go dtugann a charachtair an iomarca mionna móra (‘dar Maighdean’, m.sh.) i gcónaí, i mo thuairim féin. Mar sin féin, éiríonn leis an téacs a dhéanamh Gaelach agus nádúrtha. Is minic is fearr liom an leagan Gaeilge ná an leagan Béarla. Mar shampla, Professor Sarcophagus atá ar an ollamh craiceáilte sa leagan Béarla;  is seacht míle fearr an leagan Gaeilge: an tOllamh Ó Tuama.

Tá leathanach sámpla thíos. Caithfidh mé a rá nach dtuigim an t-aistriúchán ‘rópa’, áit a bhfuil ‘saved’ sa mBéarla–seans gur imeartas focal nach dtuigim é?

 

todoga photo

_Todóga na bhFarónna_. Hergé, aist. Rosenstock. Níl na dathanna sa ngrianghraf a thóg mé cruinn.

 

 

Léirmheas: Oisín agus Niamh (míreanna mearaí)

Thug mé 23 mac léinn go hÉirinn ar feadh dhá sheachtaine ag deireadh na Bealtaine, agus thapaigh mé an deis beagáinín siopadóireacht ‘Ghaelach’ a dhéanamh. I measc na nbronntanas a thug mé abhaile liom ná puzal deas le Gosling, comhlacht beag i gCo. Chorcai. Tá míreanna mearaí eile dár gcuid againn, ar scríobh mé fúthu anseo.

An babhta seo, fuair mé an puzal 500 píosa–tá na gasúir is mó réidh ag a leithéid anois, agus taitníonn na míreanna mearaí le mo bhean chéile freisin. Cé go seachnaím féin na míreanna mearaí go hiondúil, chaith mé féin seal ag obair orthu toisc go raibh an pictiúr chomh mealltach.

Téama an phuzail ná aister Oisín thar sáile lena leannán sí. Tá insint bheag ar a scéal ar chúl an bhosca ar fhaitíos nach bhfuil an scéal ar eolas agat cheana. D’éirigh le Courtney Davis, an t-ealaíontóir, cuid de chumha Oisín a chur in iúl agus é ag breathnú siar (bhuel, soir) ar ailtreacha na hÉireann, atá á bhfágáil aige.

Is maith liom na míreanna mearaí seo toisc go gcuireann said beocht comh-aimseartha sna seanscéalta.

Thóg sé cúpla lá orainn an puzal a chríochnú, agus muid ag obair air nuair a thagadh an fonn orainn.

20170616_110706

_Oisín And Niamh_. Míreanna mearaí le Gosling. (Courtney Davis a mhaisigh).

OÉG–Náire an Náisiúin

noirishneedapply

Fógra ar phost Úachtarán na hÉireann (más ea)

Bíonn Tuairisc.ie ag cur sruthanna beo spéisiúla ar fail ó mhórchruinnithe Oireachtais agus araile. Bhí an sruth beo ó chruinniú Choiste na Gaeilge le hUachtarán Ollscoil na hÉireann–Gaillimh sách duairc. De réir dealraimh, tá Údarás na hOllscoile tar éis droim a thabhairt leis an nGaeilge. Is féidr teacht ar an sruth anseo faoi láthair.

 

http://tuairisc.ie/tuairisc-bheo-uacharan-ollscoil-na-heireann-gaillimh-os-comhair-choiste-na-gaeilge-na-gaeltachta-agus-na-noilean/

Bhí teistiméireacht an uachtaráin, Dr. Jim Browne, lán den bhaothchaint a shoiléiríonn nach gcomhlíonfaidh an ollscoil na dualgaisí i leith na Gaeilge–mar shampla:

‘Tá an chuid is mó de na daoine atá [ag obair] in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, báúil don Ghaeilge, ach níl ach mionlach ann a bhfuil Gaeilge líofa acu ach tá an tromlach báúil di . . .”

“Bás teangan, bá”, a déarfainn mar fhreagra.

Ceisteanna simplí ar an Údarás: An bhfuil na céadta, na mílte, na seacht mílte ollscoil eile Bhéarla ann ar fud an domhain? Nach bhfuil neart Ollscoileanna in Éirinn fiú a bhfuil Béarlóir in ann freastal orthu?

Cé hí an t-aon ollscoil ar leagadh dualgas speisialta uirthi spás ar leith a chruthú don Ghaeilgeoir? Sibhse. Mura bhfuil sibh sásta na dualgaisí sin a chomhlíonadh, ba cheart cuid shuntasach de airgead an stáit a bhaint díbh agus é a thabhairt don ollscoil atá fíorthoilteanach campas dátheangach a chruthú, ó oifig an uachtaráin anuas.

Ach féach ar chuid den údar a bhí leis an gcinneadh dochreidte seo a rinne an tÚdarás. De réir na teistiméireachta: “Nuair a tugadh isteach an tAcht leasaithe in 2006 fuarthas réidh leis an riachtanas Gaeilge do phoist shinsearacha eile san Ollscoil.”  Mar sin, tá dream daoine anois fostaithe, i jabanna sinsearacha, ag an Ollscoil nach bhfuil fíornasc leis an teanga ar chor ar bith acu. Tá na daoine seo anois ag iarraidh riachtanas na teanga a bhaint den uachtaránacht freisin–toisc nach dtuigeann siad tábhacht na teanga (agus toisc nach mbeidh siad féin in ann cur isteach ar an bpost.)

Is furasta Tadhg-an-dá-thaobhachas Údarás na hOllscoile a fheiceáil má chuirtear an cheist shimplí–an nglacfaidís le hiarrthóir nach raibh Béarla labhartha aige nó aici?