Cartlanna Ranga: Taighde

Mata Bhás Teanga

Tá na cainteoirí deiridh Ghaeilge Chataibh Thoir amach sna blianta anois, agus dealraíonn sé go bhfaighfidh an chanúint bás dá bharr. Rinneadh corriarracht samhail mhatamaiticiúil a dhéanamh de mheath teanga, agus is í an tsamhail a chruthaigh Abrams agus Strogatz, “Modelling the dynamics of language death” Nature 424 (2003), p. 900, ar na samplaí is clúití. Má tá spéis agat sa mata, is féidir teacht ar an alt anseo, agus in áiteacha eile ar líne.

Advertisements

Cumais chainte clainne

Tá mé ag fiosrú na Pléimeannaise le trí seachtainí, ach ba mhaith liom filleadh níos gaire d’Éirinn agus scéal Ghaeilge na hAlban a fhiosrú, nó Gaeilge Chataibh (East Sunderland) le bheith beacht. Rinne an teangeolaí Nancy Dorian staidéar cuimsitheach fadtéarmach ar Ghaeilge Chataibh Thoir thar thréimhse fhada blianta, agus ceaptar go forleathan go bhfuil an staidéar seo ar na cuntais is iomláine ar bhás teanga. Is é Language Death: The Life Cycle of a Scottish Gaelic Dialect mórshaothar an scoláire, atá ar scor anois.

Is féidir scannán beag faisnéise faoin scoláire agus faoin gcanúint a fheiceáil anseo.

Ar aon chaoi, thug mé suntas le gairid don méid a scríobh Dorian in Small Language Fates and Prospects faoi thitim thobann scileanna teanga a tharlaíonn taobh istigh de chlann amháin—“language tip” mar a thugann sí air. Cuireann sí dhá chlann i gcás, clann Gaeilgeoirí i gCataibh Thoir agus clann Gearmáinseoirí as Pennsylvnia (tríocha míle ó m’áit chónaithe féin). I ngach clann, bhí scoilt mhór ann idir cumas teanga na bpáistí is sine agus cumas na bpáistí is óige—cainteoirí líofa a bhí sna páistí móra agus semi-speakers nó leath-chainteoirí a bhí sna páistí is óige.

Ar ndóigh, níl cás na gcumas difriúil ró-dhiamhair. Feicim féin an difríocht mhór idir na páistí móra agus an páiste is óige i mo chlann féin. Tá Gaeilge réasúnta ag na daoine móra agus déarfaidh siad rud éigin as Gaeilge gan spreagadh chuile lá, cé gur nós leo an Béarla a labhairt eatarthu féin go hiondúil. Ach is deacair don pháiste is óige (4 bl.) abairtí Gaeilge sách simplí a thuiscint. Cén fáth? Ní chloisfeadh an páiste is mó an Béarla ach óna mháthair, ach cloiseann an duine is óige Béarla óna mháthair agus ó na ceathrar páistí eile. Sin i bhfad níos mó Béarla, san iomlán agus mar chéatadán (má ghlacann muid leis go gcuireann gach páiste sruth leanúnach cainte amach, rud a dhéanann!).

Léiríonn fianaise mar seo cé comh tábhachtach is atá sé pobal teanga a chruthú le tacaíocht a thabhairt do chainteoirí óga.

Tá Cataibh ar an gcósta thoir.

Cumas Gaeilge i measc aos óg na Gaeltachta

Údar díomá dom ab ea iad cuid de na teachtaireachtaí a seoladh isteach go Cormac ag a Cúig an lá eile nuair a bhí sé ag plé Iniúchadh ar an gCumas Dátheangach. Chuir roinnt daoine milleán agus locht ar na daoine óga féin. Feictear domsa gur míthuiscint í seo ar phróiseas sealbhaithe teanga. Cé go bhfuil daoine áirithe in ann teanga a shealbhú as a stuaim agus as a dhícheall féin, sealbhaíonn formhór mór daonra ar bith an teanga, agus an cineál teanga, a labhraítear mórthimpeall orthu.

Cuir i gcás an bheirt leanaí seo stairiúla, ag éirí aníos i gCois Fharraige:

Cás A: Páiste dátheangach, thart ar 1945 (Seanghlúin reatha na Gaeltachta):

paiste datheangach 20

Cás B: Páiste dátheangach, thart ar 2014 (Glúin óg na Gaeltachta):
paiste datheangach 21

Ní mar a chéile an dá thimpeallacht teangan seo ar chor ar bith. An cineál Gaeilge a shealbhós an ghlúin óg, beidh sé éagsúil le Gaeilge a sinsear, go deimhin. Agus beidh sí níos laige, mar tá cuid mhaith de fhearainn na Gaeilge bainte den timpeallacht nua-aimseartha seo. Ní ar an nglúin óg atá an milleán go bhfuil a dtimpeallacht athraithe ó thimpeallacht a sinsear!

Nuair a luaitear “tearmann teanga”, is é an rud atá i gceist dháiríre ná cuid des na fearainn seo a athghabháil–do na teaghlaigh a iarrann é ar a laghad–don Ghaeilge. TG4–sin iarracht na meáin a athghabháil don Ghaeilge. Tuismitheoirí na Gaeltachta–sin iarracht clós na scoile (nó cairdis scoile) a athghabháil don Ghaeilge.

Ach níl cuid mhaith den phobal toilteanach a ghlacadh leis gurb é  an bealach is fusa le clós na scoile a athghabháil don Ghaeilge ná scoileanna do Ghaeilgeoirí cumasacha amháin a chruthú.

Fearainn Teanga

Is é an rud atá in “fearann teanga” nó “réimse teanga” ná comhthéacs ina labhraítear teanga árithe seachas teanga eicínt eile; “language domain” nó “domain specificity” atá air i mBéarla. Is é an teangeolaí Joshua Fishman a shaothraigh an teoiric seo go mór, agus rinne Laurence Greenfield staidéar ar chúig cinn de fhearainn thábhachtacha ina staidéar ar chainteoirí Spáinnise i Nua Eabhrach: teaghlach, cairde, reiligiún, oideachas, agus obair. De réir Fishman, ba cheart do lucht athbheochana féachaint leis an oiread fearainn agus is féidir a shealbhú don mhionteanga. I gcás Spáinniseoirí Ghreenfield, ba sa teaghlach agus i measc cairde a labhraítí an Spáinnis agus labhraítí an Béarla sna fearainn eile. Braitheann sláinte na teanga ar na fearainn ina labhraítear í.

I gcás na Gaeilge de, tá sé réasúnta furasta na fearainn a aimsiú. Sna Gaeltachtaí láidre, tá seilbh ag an nGaeilge ar fhearainn an teaghlaigh, na gcairde, an reiligiúin, an oideachais, agus fiú na hoibre. I measc theaghlaigh Ghaeilge i mBaile Átha Cliath, b’fhéidir go mbeadh seilbh ag an nGaeilge ar fhearainn an teaghlaigh, na gcairde (cuid díobh), an reiligiúin (b’fhéidir), agus an oideachais (Gaelscoil). I gcás mo ghasúr féin, níl seilbh ag an nGaeilge ach ar an teaghlach (cuid de).

Is é ceann de na rudaí ba mhaith liom féin a dhéanamh ná tuilleadh fearainn a tharraingt isteach go seilbh na Gaeilge, agus, ar ndóigh, is é an dúshlán céanna atá roimh chuid mhaith den Ghaeltacht, áit a bhfuil an Ghaeilge ag cailliúint seilbhe go forleathan ar na fearainn ar fad.

Cumas teanga agus teanga na dtuismitheoirí

Teanga na dtuismitheoirí

 

 

 

 

 

 

 

 

Cumas teanga

Taispeánann an dá ghraf thuas, as Silvia Place agus Erika Hoff  “Properties of Dual Langauge Exposure” in Child Development 82.6 (2011), an dlúthbhaint atá ag teanga na dtuismitheoirí ar theanga na bpáistí i gcomhthéacs mionteanga–rinne na húdair staidéar ar theaghlaigh a bhí ina gcónaí i SAM. Ní raibh ach grúpa amháin a raibh an mhionteanga níos láidre ná  teanga an phobail mhóir acu: gasúir a raibh an mhionteanga ar a dtoil ag an dá thuismitheoir.

Préacháin: Leathanach eolais

chough
Seo thíos an leathanach eolais faoi na préacháin a bhí mé ag cur le chéile. Go raibh maith ag na daoine a chuidigh liom, go háirithe Aonghus agus Áine agus an foclóirín seo: http://indigo.ie/~cocaomh/English-Irish%20Dictionary.htm .

Leagan docx:

preachain

Leagan pdf:

preachain pdf

 

An Charóg Dhubh 7 athrú paraidíme

hooded crowTá mé ag cur leathanach eolais i dtoll a chéile faoi láthair faoi phréacháin (cuireann an mac is sine spéis mhór sna héanacha faoi láthair) agus thugas faoi deara nach mbíonn an charóg dhubh (“carrion crow”) le fáil in Éirinn! Ós rud é gurb in é an t-éan a thaganns i gcumhne dom nuair a luaitear an “préachán”, bhí orm mo pharaidím Ghaeilge éanlaithe a athrú ó bhonn! Is dócha gurb é an charóg liath (“hooded crow”, le feiceáil thuas) gnáth-phréachán na hÉireann.