Cartlanna Ranga: Dea-Ghaeilge?

ATM & Faitíos roimh an bPraistriúchán

In anneoin na drochphoiblíochta, tá Banc na hÉireann ag cur deiridh leis an rogha Gaeilge ar a chuid ATManna toisc nach raibh ach 1% dá gcustaiméirí ag roghnú na Gaeilge. Is aisteach an rud é go bhfuil an banc sásta a dhroim a thabhairt le thart ar 20,000 duine ar a laghad—tá aithne agam féin ar neart gnólachtaí beaga ar bhreá leo an oiread sin custaiméirí a bheith acu.

Sin mar atá, cén fáth nach bhfuil níos mó daoine ag roghnú na Gaeilge ag an ATM? Nuair a bhím féin in Éirinn, roghnaím an leagan Gaeilge más ann dó, ach is cuimhin liom go maith an faitíos a bhí orm an chéad uair—faitíos a tháinig orm arís cúpla mí ó shin agus mé ag roghnú Gaeilge ar na meaisíní seiceála pasanna ag na deascanna custaim de chuid na Stát Aontaithe in aerfort Bhaile Átha Cliath.

Bhí faitíos orm go mbeadh praistriúchan romham, nó (níos measa, b’fhéidir) Gaeilge theicniúil.

Tá sé feicthe againn go léir. Rudaí ar nós:

Déanfar do phas a chúlghairm, a dhiúltú, agus a chur ar ceal, má fhreagraíonn tú an cheist seo ar an mbealach is lú go mícheart. (a bhuíochas le Google translate)

Tá mé a cheapadh go bhfuil an eagla chéanna ar chuid mhaith daoine, cainteoirí dúchais san áireamh—faitíos roimh an bpraistriúchán nó roimh Ghaeilge atá chomh haduain sin nach bhfuil sí intuigthe.

Tá cuid den locht ar an stair, ar ndóigh, a d’fhág an Ghaeilge mar theanga chlainne agus teanga scoile in áit teanga na cumhachta agus an ardléinn. Ach tá cuid den locht ar na foclóirí agus ar na haistritheoirí. Féach mar shampla na trí leagan a thuganns tearma.ie ar ‘ATM’:

uathmheaisín bainc – beagáinín intuigthe don duine nach léann an Ghaeilge go rialta (.i. formhór na nGaeilgeoirí)
meaisín bainc – intuigthe
UMB – dothuigthe amach is amach (domsa, ar aon chaoi)–níor chuala mé an focal roimh an scannal seo

Tá na téarmaí ar ‘ATM card’ níos measa:

cárta UMB
uathchárta bainc
cárta uathmheaisín bainc

Tá sé suntasach gur roghnaigh tuairisc.ie an focal iasachta ‘ATM’ dá cheannteidil, cé gur baineadh leas as na focail “innill airgid” agus UMBanna i rith an ailt féin. Nach gcuirfidh an téarmaíocht seo ar fad mearbhall ar an ngnáth-Ghaeilgeoir? An gcaithfear bheith i do scoláire Gaeilge le fiche euro a tharraingt as do chuntas bainc (nó a aistarraingt mar a mholtar sna foclóirí)? An bhfuil muid cinnte go mbeidh a fhios ag an déagóir a bhfuil Gaeilge na scoile aige céard é ‘aistarraingt’?

Advertisements

An Ghaeilge ar Banffshire

Agus mé ag scríobh faoi áiteacha in Albain le gairid, thug mé suntas don fhíric nach raibh treoir ar bith (ar eolas agam féin ar aon chaoi) faoi fhoirmeacha na n-áitainmneacha seo. Ní chlúdaítear an chuid is mó de na hainmneacha in logainm.ie, ná in téarma.ie, ná in teanglann.ie. Cén Ghaeilge, mar sin, atá ar Banffshire?

Tá dhá bhealach leis an dúshlán seo a thabhairt, feictear domsa.

1) Glacadh go hiomlán leis na leaganacha atá ag Gaeilge na hAlban
2) ‘Éireannú’ a dhéanamh ar leaganacha Ghaeilge na hAlban

Má ghlactar le bealach 1, tá an buntáiste ann gur féidir go minic teacht ar na háiteacha má dhéantar cuardach idirlín. Tá an míbhuntáiste ann go ndéantar ainm beagáinín comhthíoch as ainmneacha atá chomh Gaelach le Gaillimh i ndáiríre.
Má ghlactar le bealach 2, beidh na logainmneacha Gaelach nádúrtha, ach seans nach dtiocfaidh an léitheoir ar an áit—easpa iomlán cumarsáide cuí.

Mar shampla, cén Ghaeilge is fear ar Banffshire? I nGaeilge na hAlban, Siorrachd Bhanbh atá ann. Ar cheart cloí leis sin? Nó an logainm a Éireannú go beagáinín go Siorracht Bhanbh, foirm nach bhfuil an cónascadh aisteach chd ann (fiú cé nach bhfuil siorracht i bhfoclóir Ghaeilge na hÉireann)? Nó ar cheart Sír Bhanbh a dhéanamh den ainm ós rud é gur sír Gaeilge na hÉireann ar shire an Bhéarla?

Agus ar ndóigh, an gcaithfear plé le Banbh féin, nach bhfuil a shanasaíocht ró-shoiléir?

Céard faoi ainmneacha níos simplí? Ar cheart An Barr Dubh a dhéanamh de Am Barr Dubh?

Má tá tuairim agat, cuir sna freagraí í!

Alba

Asterix Gliaire: Léirmheas

wp-1467282446050.jpg

Eachtra eile i ndán do Asterix agus Obelix

Taitníonn an tsraith Asterix go mór linn–grinn, gaiscíocht, agus pictiúir spéisiúla. Na leaganacha Gaeilge atá againn go nuige seo, déarfainn go bhfuil siad fiú níos fearr ná na leaganacha Béarla. Tá an Ghaeilge glan, soléite, agus glic. Ní haon eisceacht é Asterix Gliaire, a cheannaigh muid agus muid i mBéal Feirste mí ó shin.

 

D’éirigh leis an aistritheoir, Antain Mac Lochlainn, an téacs a dhéanamh sárGhaelach. Féach ainm an fhile, Dándírix, a dhéanann tagairt don mheadaracht choitianta SheanGhaeilge, an dán díreach. Tá imeartas breá focal ann freisin, mar shampla, nuair a lorgaíonn captaen loinge “árthach a athrach”. Cuirtear an t-athshuíomh cultúrtha i bhfeidhm sna pictiúir freisin, áit a gcuirtear lirící cáiliúla as amhráin Ghaeilge sheanchaite i mbéal an fhile.

An t-aon locht atá againn ar an leabhar ná an clúdach–clúdach bog láidrithe le scim phlaisteach–tá sé badráilte cheana ag na gasúir. B’fhearr liom go mór clúdach crua a choinneodh an leabhar slán go ceann na mblianta. Leabhar maith mar seo, fulaingeoidh sé neart droch-úsáide  de bharr shíorléamh na ngasúr.

Is fiú machnach a dhéanamh ar theanga an leabhair. Feicim gurb é an leagan Gaeilge amháin a bhain úsáid as an seanfhocal breá gliaire–focal ar ghá dom féin a sheiceáil sa bhfoclóir (cé gur thuig na páistí é gan dua, a bhuíochas leis na pictiúir). I leagan Ghaeilge na hAlban, is é an teideal ná Asterix an Gladaidheatar; sa leagan Breatnaise, Asterix y Gladiator. Seo ceist a chuirim go minic–ar cheart glacadh leis na focail iasachta? Nó an ceart an deis a thapú le síneadh a chur le stór focal an léitheora. Sa gcás seo, a bhfuil brí an fhocail soiléir, tá mé lánsásta le “gliaire”.

Is é DalenÉireann (fochomhlacht de chomhlacht sa mBreatain Bheag, a shílim) a d’fhoilsigh Asterix Gliaire, agus tá mé cinnter gur féidir é a ordú ó na siopaí leabhar ar fad.

wp-1467278951426.jpg

Athshuíomh cultúrtha ceart déanta ar théacs an scéil.

Cé a ghoid uainn biachlár na Gaeilge?

Tá a fhios a'm nach bia dúchais iad na fataí, na trátaí, srl. !

Tá a fhios a’m nach bia dúchais iad na fataí, na trátaí, srl. !

Ó am go chéile, bhreathnaím ar Ó Cuisine ar TG4 nuair a bhím ag lorg inspioráid nua d’obair na cistine. Ní minic a réitím na béilteacha a fheicim, ach cuireann an seó ag smaoineamh mé faoi chomhábhair nár bhain mé leas astu le tamall.

Ach ní ar an mbia ba mhaith liom trácht a dhéanamh ach ar stór na bhfocal. Chreidfeadh duine ar bith a d’fheicfeach na cláracha seo gurb iad na Sasanaigh a thug gach cineál bia isteach go hÉirinn leo. Is beag aoi-chócaire ann a bhfuil an focal cuí Gaeilge aige nó aici ar na comh-ábhair is simplí.

Tuigim don chainteoir má chaithfear ruainne beag taragon a chaitheamh isteach sa mias. Ach bhí bean as Corca Dhuibhne ag plé le raspberries agus prawns an lá eile. An amhlaidh nár chuala sí riamh ‘sú craobh’ ná ‘cloicheáin’ mar fhocail? An amhlaidh nach raibh a fhios aici roimh ré cé na comhábhair a bheadh sí a úsáid ar an seó? An amhlaidh nach bhfuil foclóir ar bith saor-in-aisce ar líne?

Tá buachaill bocht ar an gclár anois (agus mé ag éisteacht leis ar an seinnteoir) agus é ag caint faoi leeks. ‘Cainneanna’, a mhac.  Agus anois tá sé chun milseog le rhubarb a réiteach. Bail ó Dhia ar an láithreoir, Pádraig  Ó Sé, a fhreagraíonn le ‘Is maith liom biabhóg’, ach tá blas an cheachta teangan ar an gcomhrá dá bharr.

Is léir gur scoth na gcócairí iad seo agus go bhfuil Gaeilge nádurtha acu, ach cheapfaí nár ith Gael creamh nó gur thug na Sasanaigh wild garlic dóibh.

Éirígí as! Foghlaimígí na focail chearta Ghaeilge ó Phádraig roimh an seó, agus cleachtaigí iad! Dá mba mhaith leat ‘na prawns, na cloicheáin’ a rá an chéad uair a luann tú iad le go dtuigfidh luct Tesco thú, maith go leor, ach cloígh ansin leis an bhfocal ceart.

A Ghael-chócairí an domhain, ná ligigí Gaeilge ár mbia le sruth an Bhéarla!

Na Ceithre Dúile

D’iarr cara orm ainmneacha na gceithre dúl i nGaeilge, agus theastaigh uaim beagán taighde a dhéanamh ar thraidisiún na ndúl in Éireann. Ar fud an idirlín, tá daoine ag aistriú ainm na ndúl ó Bhéarla, beag beann ar thraidisiún ársa eolaíochta na nGael. Ni dhearna mé neart taighde ar an ábhar ach tá fáil forleathan furasta ar thráchtas réalteolaíochta ón gcúigiú haois déag: The Irish Astronomical Tract. Is iad na focail a úsáidtear sa tráchtas sin ná:

Talamh

Uisce

Aer

Tine

Is é an focal ‘talamh’ a chuireanns iontas ar dhaoine sílim–b’fhearr leo cré nó a leithéid, ach b’fhéidir nach dtuigeann siad cosmeolaíocht na seanóirí. Má tá spéis agat sa gcosmeolaíocht sin, mholfainn duit an tráchtas thuasluaite a léamh–níl sé ró-dheacair don duine a bhfuil Nua-Ghaeilge mhaith aige nó aice.

Gramadach na Gaeilge i mBéarla

Chuaigh muid amach ag spaisteoireacht i ndiaidh an dinnéir inniu, d’ainneoin na báistí. Bhí muid ag trasnú pháirc na sráidbhaile, ag teannadh leis an mbóthar mór, agus thosaigh an ghirseach 4 bl. d’aois ag rá (i  mBéarla) go raibh sí ag iarraidh dhul ar ais. D’fhreagair mé (i nGaeilge) go gcasfadh muid siar nuair a bhain muid an bóthar mór amach. D’fhreagair sí féin: “I can’t wait til we get to the road big.”

Ní minic a bhíonns siad ag baint leasa as gramadach na Gaeilge ina gcuid Béarla, ach taitníonn sé liom nuair a tharlaíonns sé.

Níos síogach

Tá tugtha faoi deara agam go bhfuil claonadh ag cainteoirí dúchais Chonamara gan infhilleadh a dhéanamh sa breischéim  ar aidiachtaí dár críoch -ach, m.sh. ‘an áit is síogach’ nó ‘tá an t-amhrán sin níos mealltach. Cuirim ceist orm féin amanta, toisc nár tógadh mé féin leis an nGaeilge, ar cheart aithris a dhéanamh ar na nósanna seo cainte?

Tuairimí?

Tá brú oibre millteanach orm faoi láthair agus ní raibh an seans a’m postáil le tamall–brón orm!